Menu

. bir k?sm? kaybedilecek, pazar pay? küçülecek,

0 Comment

.           KAPAS?TE
TANIMI VE ÖLÇME ÖLÇÜTLER?

 

??letmeler, her zaman  hem stratejik misyonlar?yla tutarl? bir
?ekilde, hem de mevcut ve gelecekteki talebi zaman ve miktar aç?s?ndan
kar??lamak için yeterli kapasiteye ihtiyaç duyar. ??letmenin üretim becerisine
Kapasite denir. Bir i?letmede belli bir dönemde ula??labilecek ç?kt? miktar? ve
ya belli bir dönemde kullan?lan üretim faktörleri ?eklinde tan?mlanabilir.Kapasite
üretim i?lemler yönetimine ili?kin birçok karar üzerinde k?s?t olu?turmaktad?r.(
ÜRETEN,1999, s.287)

We Will Write a Custom Essay Specifically
For You For Only $13.90/page!


order now

??letmeler gün içerisinde 8, 16 veya 24 saat
çal??maktad?rlar. Gün içerisinde belli bir  üretim seviyesine ula??labilmek için, günde 8
saat çal??an bir i?letmenin, günde 24 saat çal??an bir i?letmeden üç kat daha
büyük olmas? gereklidir. Ayn? ?ekilde, tesisler üretim faaliyetleri haftada 5,
6 veya 7 gün sürdürebilirler. Çal???lan lar?n saat say?s? artt?kça, belli bir
üretim seviyesine ula?mak için gerekli makine araç-gereç say?s? dü?er. Bunun
yan?s?ra, küçük bir tesisin yo?un bir ?ekilde kullan?lmas?yla birim ba??na
dü?en genel gider pay?  azal?r.

 

1.1.     KAPAS?TE
TANIMI VE ÖNEM?

 

Bugün i?letmecilikte üzerinde durulan önemli
konulardan biride  1920’lerden sonra
kullan?lmaya ba?lanan “Kapasite” konusudur. Üretim planlamac?lar?n?n  görü?lerine göre “kapasite” kavram?ndan,
üretilecek yap?n?n nicelik, teslim zaman? ile kazanç ya da sosyal gereksinmenin
kar??lanmas?ndaki düzeyi anla??lmaktad?r .( DEM?R, 5. Bask?, s.104)

Ayr?ca Kapasiteni bir üretim oran? veya belirli bir
zaman içindeki üretim miktar? olarak da tan?mlaya biliriz.( KOBU,8.Bask?,
s.222) Bu tan?mlamalar basit ve k?sa olmas?na ra?men uygulamada pek çok sorunlarla
 kar??la??rlar.Sistemin fiili üretiminin
maksimum üretimine oran? söz konusu oldu?u zaman , kapasitenin üretim oran?
olarak ölçülmesi gerekir.Maksimum üretim fiziksel yap? ile ilgilidir ve
buyüzden kolay belirlenebilir. Fakat fiili üretim çe?itli faktörlerin etkisi
alt?nda de?i?ir ve etkin kay?t sistemlerinin modern yöntemlerle analizi
sonucunda bu de?i?ikli?in özellikleri ortaya ç?kar?labilir.

Üretim sisteminin pazara tepki h?z?n? kapasite belirler.Ayn?
zamanda  maliyet yap?s?n?, kaynaklar?n
verimlili?ini, teknoloji düzeyini, stok politikalar?n?, insan gücü
ihtiyaçlar?n? ve mü?teriye verilecek hizmet düzeyinide Kapasite belirler.

A??r? kapasite ya da dü?ük
belirlenmi? kapasite düzeyleri bir tak?m sorunlara neden olacakt?r. Minimum belirlenmi?
kapasite, tesislerin kullan?m oran?n?n yüksek tutulmas?n? sa?layacakt?r ve
yat?r?m üzerinden getiriyi yükseltecektir. Ancak, bu kapasite düzeyi, belli
dönemlerde talebin kar??lanamamas?na neden olacakt?r.Bu zaman mü?teri memnuniyetsizli?i
olacak, mü?terilerin bir k?sm? kaybedilecek, pazar pay? küçülecek, i?letmenin
rekabet gücü ise dü?ecektir. Ç?kt? hacmini artt?rma çabas? sonucunda yetersiz
kapasitenin kaliteyi olumsuz yönde etkilemesi de söz konusu olabilecektir.

Genellikle pratikte üretim programlama faaliyetini kapasite
ile birbirinden ayr?lmazlar. Üretim programlamas? a?amas?nda yap?lan hatalar
bir kapasite problemi olarak alg?lanmaktad?r. Sürekli programlamada güçlükleri
yaratan sebep yetersiz kapasitedir. Ancak gerçekte, kapasite genel olarak
üretken kaynaklar?n ele geçirilmesiyle ilgili faaliyetlerdir. Bunlar?n
kullan?m?n?n zamanlanmas?yla ilgili faaliyetler ise  üretim programlamas? alan?na aitdir.  (MERED?TH,4.Bask?,
NewYork, 1992,s.180)

Büyük yat?r?mlar gerektiren kapasite kararlar?,
kullan?lacak teknolojiye ait stratejik karalarla yak?ndan ilgilidir. Yat?r?m üzerinden
elde edilecek yararlar i?letmelerde önemli bir kriterdir. Bu yüzden, kapasite
planlama kararlar?n?n yol açt??? maliyetler ve sa?layaca?? yaralar titiz bir
?ekilde de?erlendirilmelidir.

??letme yöneticilerinin kapasite kavram?yla yak?ndan
ilgilenmesinin bir çok nedeni vard?r. Öncelikle, mevcut ve gelecekteki talebi
kar??lamak için kapasite planlamas?na ihtiyaç duyarlar. ?lave olarak, tesisdeki
makinelerin bak?m maliyetleri ve i? ak??? da üretim kapasitesiyle yak?ndan
ilgilendirir. Üretim verimlili?ini etkileyen faktörlerden biride bu durumdur.
Son olarak, önceden belirlenen üretim kapasitesi karl? bir yat?r?m yapabilmek
için büyük önem ta??r. ??letme yöneticileri rasyonel bir yat?r?m
gerçekle?tirebilmek, yat?r?m maliyetleriyle yat?r?m gelirlerini dengeleyebilmek
için kapasite seçimini dikkatli bir ?ekilde yapmal?d?rlar.

Kapasite planlama mevcut kapasite düzeyinin belirlenme
süreci olup, ?u sorular? ele al?r.

Bunlar:

 

1.     
Ne
tür kapasiteye gereksinim var ?

2.     
Ne
miktarda gereksinim var ?

3.     
Ne
zaman gereksinim var ?

 ?ster yeni
kurulacak i?letmelerde istersede faaliyet halinde olan i?letmelerde kapasite
ile ilgili kararlar verilecektir. Yani ya kapasite planlamas? yada kapasite de?i?ikliyine
ba? vurulur. Kapasite planlama karar?n?n verilirken dikkate al?nacak hususlar
bunlard?r :

 

·        
Mevcut
kapasitelerin de?erlendirilmesi

·        
Gelecekteki
kapasite düzeyinin tahmin edilmesi

·        
Kapasiteyi
etkileyecek faktörlerin belirlenmesi

·        
Kapasite
alternatiflerinin finansal, ekonomik ve teknolojik yönden de?erlendirilmesi ve
kar??la?t?r?lmas?

·        
??letme
amaçlar?na uygun olan kapasitenin seçimi

 

Üretim kapasitesine anlam kazand?ran faktörler
bunlard?r:

·        
??letmenin
üretim faaliyetlerinde kulland??? üretim faktörleri

·        
Bu
faktörlerin kullan?lmas? sonucu elde edilen ürün

·        
Bütün
bu üretim çabalar?n?n ve faaliyetlerinin belirli bir zaman dilimi içerisinde
meydana getirilmesi.

Buna
göre kapasite , i?letmenin, belirli bir süre içerisinde üretim faktörlerini
rasyonel bir biçimde kullanarak meydana getirece?i üretim miktar?d?r.( TATAR,
Adana, 1976, s.143)

1.2.    KAPAS?TE
ÖLÇME KR?TERLER? VE B?R?MLER?

 

Baz? i?letmelerde kapasite planlamas? basit bir ölçme
i?lemi ile yap?lmaktad?r. Örne?in; demir- çelik fabrikalar?nda ölçüt bir y?lda
üretilen çelik miktar? ton olarak, otomobil fabrikalar?nda bir y?lda üretilen
otomobil say?s? kapasite ölçüsü olarak ele al?n?r.
Ancak bunun yan? s?ra baz? i?letmelerde kapasite planlamas? karma??k bir yap?ya
sahiptir. Yani çok say?da üretim hatt?na sahip olan ve üretim hatt?nda çe?itli
yar? mamul ve mamuller üretilen i?letmelerde kapasite kavram? bir durum
göstermektedir.

Kapasite ölçümü yap?l?rken i?in zor k?sm? miktar ve
zaman faktörlerini belirlemektir. Bir tür mal üreten tesiste böyle bir problem
yoktur. Fakat çok çe?it mamul, yar? mamul üreten bir fabrikada ister malzeme, isterse
de i?lem süresi ve i?çilik bak?m?ndan ortak bir ölçüt bulmak çok zordur. Bu
zaman kapasite planlamas?  hesaplanmas?n?n
bir çok alternatifleri vard?r. Bu alternatifleri her biri için kapasite hesab?
farkl? sonuçlar verir.

Bunun aksine ya tek yada birkaç ba?da??k mamul üreten
tesislerde ise kapasite ölçümü belli bir dönemde üretilen ç?kt? miktar? ?eklinde
ele al?nr.

?? görenlerin geç kalmas?, malzeme ak???ndaki
aksakl?klar, bak?m ve onar?m gibi nedenlerle kay?p zamanlar kapasite ölçümünde
güçlük yaratmaktad?r. Kapasite planlamas?, bütün bu belirsizlikler ve
de?i?kenler göz önüne al?narak yap?lmas? gerekir.( TEK?N, 3. Bask?, 1996,
s.186)

Üretime geçen bir fabrikada kapasite ölçülmesi, büyük
önem ta??maktad?r. Bu önem üretim plan ve programlar?n?n haz?rlanmas? aç?s?ndan kendini 
belirtmektedir. ?stnilen miktarda ürünün istenilen zamanda
üretilmesini sa?layacak programlaman?n duyarl?l??? kapasite de?erlerinin
gerçe?e uygun olmas?yla sa?lana bilir. ??letmelerin  üretim kapasitesinde makine ve techizat kadar
önem ta??yan husus insan gücü oldu?unuda unutmamak gerek. ?nsan gücü  kapasite ayarlanmas? ve
de?i?kenlik aç?s?ndan daha karma??k yap?ya sahiptir ve yönetim konusunda ciddi
sorunlar  do?urabilmektedir.

 

 

2.  KAPAS?TE
TÜRLER? 

 

??letmelerde kapasite planlamas? zaman? kar??la??lan
zorluklar, bu konuyla ilgili de?i?ik yakla??mlar?n mevcutlu?u
farkl? kapasite türleri ortaya ç?karm??t?r. Bu kapasite türlerinden en fazla ve yayg?n
olarak kullan?lanlar?, teorik kapasite, pratik kapasite, fiili kapasite,
maksimum kapasite, optimum kapasite, minimum kapasite, normal kapasite ve tam
kapasitedir. Ancak bunun yan? s?ra uygulamada yayg?n olarak kullan?lmamakla
birlikte ba?ka kapasite çe?itleri de bulunmaktad?r. Bunlar; ekonomik kapasite,
teknik kapasite, i? kapasitesi, mamül kapasitesi, makine kapasitesi, as?l
kapasite, yan kapasite, ikame kapasitesi, toplam kapasite, dönem kapasitesi,
at?l kapasite, yedek kapasite ve zorlanm?? kapasite gibi kavramlard?r.( ?AH?N, Anadolu Üniversitesi. Yay?nlar?, Eski?ehir,
1987, s. 152)

Kapasite çe?itleri ile ilgili
aç?klamalar?m?zda yayg?n olarak kullan?lan Teorik(Maksimum) Kapasite, Pratik(Etkin)
Kapasite, Fiili Kapasite, Optimum Kapasite, At?l(Bo? ) Kapasite ve Çal??ma
Derecesi yer alacakt?r.

 

 

2.1. TEOR?K KAPAS?TE

 

Yetenekli i? gücü kullan?lmas?yla makine, üretim araçlar?n?n hiç bir duraklama olmaks?z?n  çal??mas? sonucu  elde edilecek maksimum üretim miktar?na  Teorik kapasite ve ya Maksimum kapasite
denir. Bir
ba?ka deyi?le, Teorik kapasite
ideal üretim ko?ullar?nda elde edilecek maksimum üretim miktarini ifade edr. Bu üretim hacminde duraklamalar ve ar?zalar
için pay ayr?lmam??t?r. Örne?in ; bir tu?la fabrikas?n?n y?ll?k teorik
kapasitesinin 3.000.000 adet/ y?l tu?la olmas? durumunda, bu fabrikan?n
yeti?mi? i? gücüyle bir y?l boyunca hiç durmadan ve hiçbir ar?za yapmadan
çal??arak 3.000.000 adet tu?la üretebilece?i anla??lmaktad?r.

 

 

 

2.2. PRAT?K KAPAS?TE

 

Gerçek üretim ortam?nda makinelerin di?er üretim
araçlar?n?n ve çal??anlar?n duraklamaks?z?n çal??malar? mümkün de?ildir. Üretimde, koruyucu bak?m, makine haz?rl?k
için zaman harcanmas? gerekebilir, i? görenlerle makineler aras?nda tam denge
sa?lanamayabilir, beklenmedik makine ar?zalar? ola bilir, üretim hatalar?
olu?abilir, çal??anlar?n devams?zl???, elektrik kesintileri, malzeme
yetersizli?i gibi durumlarla kar??la??labilir ve bütün bu nedenlerden ötürü
üretim genellikle, pratik kapasite kapsam?nda gerçekle?ir.

Teorik kapasitede çe?itli nedenlerden
dolay? yaranan duraklama zamankar? ç?k?larak bulunan kapasite, bir tesisin,
çe?itli s?n?rlamalar çerçevesinde ula?abilece?i ç?kt? düzeyidir ve pratik kapasite ya da etkin kapasite olarak
adland?r?l?r. Pratik kapasite  normal
düzeyde üretim miktar?n? belirtdi?i için normal kapasite olarakda  ifade edilmektedir ( TATAR, Gazi Büro, 1992,
s.122)

Tesis geni?letilmeden, de?i?tirilmeden
veya  i?gücü büyüklü?ü artt?r?lmadan teorik kapasitenin geni?letilmesinden
bahsedilemez. Pratik kapasitenin teorik kapasitenin alt?nda kalmas?na neden
olan faktörlerden baz?lar? yönetimin denetimi alt?ndad?r ve yönetilebilir .
Örne?in, pratik kapasite rakamlar?n? artt?rmak için :

 

1.      ?? yöntemlerinde de?i?iklikler
yapilarak makine haz?rl?k süreleri dü?ürülebilir.

 

2.      Makine al?n?rken daha az bak?m
süresi gerektiren makineler al?na bilir.

 

3.      ?? görenlerin motivasyas?n?
art?rarak onlardan kaynaklanan sorunlar?n kar??s? al?na b?l?r.

 

4.      Süreçte iyile?tirmeler
yap?labilir.

 

5.      Daha kaliteli malzeme
kullan?labilir.

 

6.      Malzemenin zaman?nda i?letmeye
gelmesi için önlemler al?nabilir

 

7.      Koruyucu bak?m faaliyetleri zamanlamas?
daha do?ru yapilabilir.

 

Böylelikle, do?ru kararlar al?narak,
do?ru yöntemler kullan?larak pratik kapasitenin artt?r?l?p,  teorik kapasiteye yakla?t?r?lmas? mümkündür.

Örne?in 3.000.000  adet / y?l  tu?la üreten fabrikan?n pratik kapasitesi 2.300.000.
adet / y?l olarak gerçekle?ebilir.

 

2.3. F??L? KAPAS?TE

 

Pratik kapasite hiçde i?letmenin her zaman
üretebilece?i ürün miktar?n? göstermektedir.  Belirli bir sürede,  yeterli  talep olmas? durumunda  i?letmelerin elde etti?i üretim miktar?n?n
satilabilir k?sm?na Fiili kapasite denir. ( TEK?N, 3. Bask?, Ar? Ofset, 1996 s. 188 )  Ba?ka
bir deyi?le ula??labilecek gerçek ç?kt? düzeyinin ula??lan k?sm? fiili kapasitedir.

Talep düzeyinden as?l?
olarak fiili kapasite pratik kapasitenin alt?nda olabilece?i gibi, pratik
kapasitenin üzerinede ç?ka bilir. Talepdeki dü?ü?ler, üretimdeki aksamalar
fiili kapasite rakamlar?n? olumsuz, talebin mevsimlik dalgalanmalar? ile ba?l?
olmas?  sonucu meydana gelen talep art???
ise olumlu etkileyecektir.

 

2.4. ÇALI?MA DERECES?

 

Çal??ma derecesi pratik kapasitenin
kullan?lan k?sm?n? ifade eder.. Pratik kapasite ile fiili kapasite aras?ndaki
orana çal??ma derecesini . Çal??ma deresi formülle :

Çal??ma derecesi = Fiili Kapasite /
Pratik Kapasite

 

??letmenin kapasite kullan?m oran?n?n
bir ölçüsü çal??ma derecesidir. Tesisin kullan?lmayan at?l bir kapasitenin
bulunmamas? halinde yani tam kapasiteyle üretim yapmas? durumunda çal??ma
derecesi 1′ e e?it olacakt?r. Bu de?erin 1′ in alt?nda olmas?, i?letmede at?l
kapasite bulundu?una, nadiren de olsa, çal??ma derecesinin 1′ i a?mas? belirli
bir dönemde fiili kapasitenin pratik kapasitenin üzerine ç?kmas? anlam?na gelir.

x

Hi!
I'm Viola!

Would you like to get a custom essay? How about receiving a customized one?

Check it out